Het instabiele doolhof van bureaucratie

In Bruxelles, I Will Make You Mine ontmoeten we William,  een jongeman van  Congolese komaf, in een Brussels gemeentehuis. Hij meldt zich aan bij de ‘dienst vreemdelingen’ waar hij hoopt geholpen te worden voor zijn les, die over 30 minuten start. Al snel leert hij dat zijn persoonlijke omstandigheden – les of geen les, shift of geen shift – er hier niet toe doen: enkel je ticketnummer telt. We blijven William volgen tijdens zijn eindeloze terugkeer naar diezelfde gemeentelijke administratie. Onder de constante piep die de volgende in de rij aankondigt, spreekt hij ons vanop de scène toe.

Die aansprekingen worden afgewisseld met WhatsApp-telefoontjes naar zijn familie – “the village”; gesprekken vol haperingen, vertragingen en stiltes. “The village” blijft als een ankerpunt aanwezig doorheen het stuk. In die gesprekken krijgen we een emotioneel beladen relaas te horen van Williams uitzichtloze bureaucratische strijd voor een Belgisch paspoort. We horen hoe hij achter de glazen wand van het loket gereduceerd wordt tot “copies, receipts and annexes”; hoe zijn identiteit onderhandeld wordt.

“The crazy thing is that I have nothing to worry about; that’s the funny thing about these places: my file is fine, I am in the right, but I am trembling from my heart, to the vessels in my feet”, vertelt Tshimundu in het stuk. Tshimundu vertaalt de diepe malaise die gepaard gaat met je bestaan te moeten verantwoorden binnen een neokoloniaal systeem dat je reduceert tot papieren en procedures. Wie dat lang genoeg volhoudt, hoeft zijn bestaan op dit stukje land niet langer te rechtvaardigen – en krijgt een Belgisch paspoort, of ten minste een verblijfsvergunning. Tshimundu toont dat bureaucratie geen neutraal systeem is, maar een plek waar macht zich toont in vertraging, ontkenning en ontmenselijking.

In Have A Safe Travel worden we meegevoerd in de caelo-techniek, een techniek die door Mathieu-Bustos werd ontwikkeld. Via beweging, stilte en ritme maakt hij voelbaar wat woorden niet kunnen vatten:  een aanklacht tegen het ongebreidelde geweld tegenover zwarte lichamen van het staatsapparaat. We zien een lichaam, naakt, in volledige kwetsbaarheid, alleen, zich de scène eigen makend. Een lichaam dat door drie politieagenten werd geviseerd op een willekeurige dag, in een willekeurig treinstel. Waar ordehandhaving pretendeert ‘veiligheid’ te garanderen, ervaren geracialiseerde mensen vaker net terreur.

We zien een lichaam dat in zijn kracht staat, dat beweegt in een taal die het zelf heeft ontwikkeld.  We zien een lichaam dat zich volledig onttrekt aan de blikken van buitenaf, bewegend in een eigen danstaal. De voorstelling toont niet alleen een ervaring, maar dwingt het publiek om even in dat lichaam te stappen.

“Beide makers verkennen op eigen wijze wat het betekent om écht gezien te worden.”

Structureel racisme wordt op scène uitgedaagd 

Het geweld en de fysieke ontregeling die geracialiseerde lichamen ondergaan blijft te vaak onbesproken. Er heerst een volledige weigering om écht te luisteren naar zij wier lichamen als afwijkend worden beschouwd binnen de heersende norm. In Have A Safe Travel probeert Mathieu-Bustos precies die ontregeling op te roepen. In een interview met De Standaard laat hij weten dat “mensen, ook witte mensen, fysiek ervaren wat het betekent om volledig ontregeld te worden door paniek en controleverlies” in zijn stuk.

Dit zou kunnen doen vermoeden dat deze stukken vooral gemaakt zijn voor een wit publiek, maar niets is minder waar. Tshimundu spreekt ook de Afrikaanse diaspora rechtstreeks aan, over de vervreemding die hij voelt ten opzichte van hen, de bana poto,  wiens visie op ‘thuis’ vaak weinig raakvlakken heeft met de werkelijkheid waarin hij is opgegroeid. In gesprek met Théatre La Balsamine vertelt Mathieu‑Bustos over hoe zijn stuk ook gemaakt is voor zwarte en geracialiseerde personen: voor zij die zich willen herkennen in zijn verhaal zonder zelf gevaar te moeten doorstaan, die zich in beweging, in gemeenschap willen voelen met anderen.

Ook in Bruxelles, I Will Make You Mine schuurt de persoonlijke ervaring met het systeem. Waarom blijft de weg naar een Belgisch paspoort zo moeizaam? “Especially because most of their parents laid the blueprint for those like me”, luidt het vanop scène. Een verwijzing naar de migratiegolven die België mee opbouwden om de economie draaiende te houden. Hij is hier om het beter te doen voor zijn kinderen, “like my parents did for me, like your parents did for you” – en hij weigert erom te smeken: “I have done my time and paid my dues. I have earned it. And if you do not know what that means: here you have an example of what it is like to walk in our shoes.”

Beide makers verkennen op eigen wijze wat het betekent om écht gezien te worden. Niet alleen door de ander. Door zij die het kunnen herkennen, die het ook voelen en voor zij die het wellicht nooit zullen begrijpen, maar het misschien heel even kunnen voelen.