Een lichaam beweegt, staat stil, valt, valt op, staat op, verkrampt. Een paar ogen kijkt, knippert, staart, sluit, wendt zich af. Borst vooruit of rug gebogen, schouders recht of hoofd omlaag, met vaste tred of vastgenageld aan de grond. Een lichaam gedraagt zich. Handelt naar gedragscodes, opgelegd door een staat van bovenaf. Onzichtbaar en sociaal verbeeld. Gematerialiseerd in uniformiteit. Een lichaam spreekt zonder woorden en een maatschappij spreekt via de lichamen die het omvat, en uitsluit.

Pardon, pardon, pardon

In Have a Safe Travel belicht choreograaf Eli Mathieu-Bustos systemisch geweld op krachtige wijze in een andere vorm dan taal. Met zijn lichaam verbeeldt hij zijn persoonlijke confrontatie met etnische profilering en intimidatie, en creëert zo een fysieke ervaring van ontregeling. Onzichtbaar, structureel geweld wordt zo ook voor een wit publiek, dat gehuld is in white privilege, ongemakkelijk tastbaar. De voorstelling roept een gevoel van paniek en controleverlies op die je als wit persoon uit getuigenissen wel kan erkennen, maar nu intens doorvoelt in je eigen lichaam. Daarnaast vertelt Mathieu-Bustos in een interview met Théatre La Balsamine dat zijn voorstelling, naast die ontregeling, ook een context wil bieden waarin zwarte en geracialiseerde personen zich kunnen herkennen zonder zelf gevaar te ondervinden, en waar beweging en gemeenschap kan ontstaan.

Mathieu-Bustos roept met diens performance vragen op over de grenzen van het lichaam en de ruimtes waarin het zich begeeft. Wiens lichamen worden toegelaten in welke ruimtes? Wie of wat wordt door wie als bedreigend gezien, gehoord of gevoeld?  Wanneer drie agenten de choreograaf op een trein richting Zwitserland viseren en blootstellen aan een vragenvuur die steeds indringender en intiemer wordt, voel je hoe Mathieu-Bustos genoodzaakt is zich alert en onderdanig op te stellen tegenover willekeurige, onverwoorde beschuldigingen. De hiërarchie is duidelijk, de agenten zijn baas.

De ik in blik

De agent is een belichaming van de wet en het bevel waaronder die, en de burger, dient te handelen. Met kogelvrij vest, een strakke pas en de blik vooruit voert de agent een stuk op van machtsvertoon en gehoorzaamheid. Zowel de agent als de burger navigeren tussen persoonlijke morele waarden en opgelegde normen van een overeengekomen autoriteit. De agent staat in voor het bewaren van de openbare orde en de bestrijding van criminaliteit, en grijpt in waar en wanneer hij of zij dit nodig acht. Hoe die ‘criminaliteit’ wordt gedefinieerd is onderhevig aan de wet, maar ook aan de blik van de agent zelf. Of de burger deze vorm van autoriteit dan weer als legitiem ervaart is afhankelijk van omgeving, etniciteit, gender, eerdere ontmoetingen met de politie en wat in de media al dan niet verschijnt. De houding tussen agent en burger en de blikken die ze uitwisselen zijn dus allesbehalve neutraal.

Dit spel van blikken staat niet los van het speelveld waarin ze plaatsvinden. Onze Westerse maatschappij met haar huidige instituten bestaat uit hiërarchische en extractieve bouwstenen die haar oorsprong vinden in het kolonialisme. Ook de geschiedenis van de politie is hier onlosmakelijk mee verbonden. Het politiek instituut zoals we die nu kennen, kwam tot stand in de 19e eeuw en werd ingezet om migranten te controleren en hiërarchische grenzen tussen de inheemse bevolking en de kolonisator te bewaken, en bewaren. Hoewel de politie geweld de kiem zou moeten smoren, is het daarnaast één van de ostentatief gewelddadigste instituten van onze maatschappij. Waar de staat dus pretendeert veiligheid te bieden, lijkt het wel dat diezelfde staat categorisering, uitsluiting en geweld in de hand werkt om juist die rol van beschermer te kunnen opnemen en zichzelf van legitimiteit te verzekeren.

Have a Safe Travel, een nagesprek

Het is belangrijk om ons bewust te zijn van de uitsluitende dynamieken die onze maatschappij vormen. Na elke voorstelling van Have a Safe Travel volgt een nagesprek over politiegeweld – waar deze tekst uit voortvloeit. Het eerste halfuur wordt het publiek opgedeeld in een groep van personen van kleur, en een groep van witte personen. Daarna komt de groep weer samen en gaat de discussie gezamenlijk verder. Zo ontstaat ruimte waar ervaringen en perspectieven gedeeld kunnen worden en te onderzoeken hoe structuren doorwerken in het dagelijks leven van geracialiseerde personen, en welke rol je hier ook zelf in speelt. Have a Safe Travel biedt zo veel stof tot nadenken, maar oppert ook om voorbij de analyse te kijken en terug te grijpen naar het tastbare en lichamelijke. Voorbij de conversatie, en naar het voelen en empathisch mens-zijn.

Theater gaat vaak ‘over’ iets, maar is tegelijk ook een vergankelijk medium. Hoewel er veel kracht schuilt in die vluchtigheid, is de verleiding om na een voorstelling terug weg te zakken in je eigen comfort erg groot. Eli Mathieu-Bustos en zijn gezelschap nemen met hun voorstelling de verantwoordelijkheid om een brug te slaan tussen performatieve propositie en informatieve verantwoording. Eerst wordt het publiek volledig ondergedompeld in een fysieke taal die ‘de buitenwereld’ weerspiegelt, daarna wordt iedereen uitgenodigd om zich te positioneren en een concrete, kritische houding aan te nemen ten aanzien van politiegeweld. Have a Safe Travel biedt zo een kader om je gevoel na de voorstelling te plaatsen en na te denken over ‘de kern van politie’. Een wisselwerking van blikken vloeit zo over in een samenspel van reflectie.